Covid-19 Sperm Kalitesini Azaltıyor, mRNA Aşıları (Pfizer-BioNTech, Moderna) Arttırıyor Mu?

0 8.477

Doğrudan cihazınızda gerçek zamanlı güncellemeleri alın, şimdi abone olun.

Birkaç gündür sansasyonel biçimde basında ve sosyal medyada duyduğumuz bu haberi okuduktan sonra “gözümle görmeden inanmam” dedim ve başlıkta bahsi geçen makaleye ulaştım. Çünkü maalesef ki medyadaki sağlık haberlerinin bilimsel bir zeminde değerlendirildiğinden emin olamıyorum (yazar burada siz de emin olmayın mesajı veriyor 😊).

Çünkü sağlığım için yediğim besinlerin kalitesini nasıl sorguluyorsam, aldığım bilgilerin de kalitesini sorguluyorum.

Bu noktada ABD Sağlık ve İnsan Hizmetleri Bölümü’nden (HHS) yetkili bir sözcünün, “internetten sağlık bilgisi almaya çalışmak, tuvaletten su içmek gibidir. Çünkü suyun kaynağının ne olduğunu bile bilmiyorsunuz” diyerek yaptığı uyarıyı hatırlatmak isterim. Bilim okuryazarlığımızı yükseltmek, edindiğimiz bilgilerden zarar görmememiz için bağışıklık sistemimizi yüksek tutacaktır. Ben de bilim okuryazarlığı seviyem el verdiği ölçüde konuyu ele almak istedim.

Güvenilir bilimsel bilgileri ayırt etmek için bkz: https://www.saglikasistani.net/saglik-ve-bilim-haberlerine-nasil-guvenilir/

Aşının değerlendirildiği çalışmadan önce Covid-19’un sperm parametreleri üzerine etkisinin değerlendirildiği çalışmaya değinmek istiyorum. Çünkü aşı algısının bu konudaki çalışmaların yanlış yorumlanmasından da etkilediğini düşünüyorum.

Makale 1 – İnsan Semeninde SARS-CoV-2’nin Değerlendirilmesi ve Toplam Sperm Sayısına Etkisi: Prospektif Bir Gözlem Çalışması

Şubat 2021’de The World Journal of Men’s Health (Q2 sınıfı dergi) dergisinde yayımlanan bu çalışmada 30 Covid-19 hastası 37 gün (medyan süre) izlenmiş ve yaşları benzer olan (medyan yaş 40) covid olmayan erkeklerin sperm parametreleri karşılaştırılmıştır (Tablo 1).

Sonuçlar Covid-19 hastalarının aleyhine çıkmıştır. Yani Covid-19 hastalarında sperm konsantrasyonu ve sperm sayısı kontrol grubundan istatistiksel olarak anlamlı ölçüde daha düşük bulunmuştur.

Sonuç olarak, Covid-19’un semen parametreleri üzerindeki etkisi daha net hale gelene kadar gelecekte çocuk sahibi olmak isteyen üreme çağındaki erkekleri etkileyebileceği belirtilmiştir. 

Bununla birlikte, uzun vadeli verilerle daha fazla çalışma yayınlanana kadar, pozitif Covid-19 öyküsü olan ve doğurganlıkla ilgilenen erkeklerin bir doğurganlık uzmanı tarafından değerlendirilmesi önerilmektedir.

Yayında Covid-19 enfeksiyonundan iyileşen erkeklerin spermi üzerindeki ani etkinin endişe verici olduğu söylenmiştir. Yine de erkeklerin sperm sayılarının zamanla düzelip düzelmeyeceğini veya daha fazla düşüş gösterip göstermeyeceğini belirlemek için uzun süreli takibin kritik öneme sahip olduğu belirtilmiştir.

Bu çalışmayı bilimsel açıdan değerlendirmek gerekirse; öncelikle çalışma, randomize kontrollü çalışmadan sonraki kanıt düzeyi yüksek 3. çalışma tasarımı olan kohort dediğimiz bir gözlem çalışması… İzlem çalışması olmasına rağmen ne hasta grubunun başlangıç değerleri kaydedilmiş, ne de hasta grubu ile paralel şekilde bir kontrol grubu takibi yapılmış. Tek zaman noktasında ölçüm alınması kanıt düzeyini düşürmektedir. Yanlı sonuçlar yaratmaması için kontrol grubu hasta grubu ile benzer yaşta seçilmiş. İstatistiksel test seçiminde büyük problem görmedim. Ölçümler arasında o kadar fazla fark var ki örneklem sayısı yeterli gözükmese de bulgular istatistiksel olarak anlamlı bulunmuş. Bu nedenle çalışmanın gücü yüksek denilebilir. Sonuç olarak sonuçların kesinliği düşük olsa da öneriler kayda değer. Çok detaya girmeden asıl kritik edeceğim çalışmaya geçiyorum.

Tablo 1. Covid-19 olan ve olmayan bireylerin semen analizi sonuçları (1)

Makale 2 – Covid-19 mRNA Aşısı Öncesi ve Sonrası Sperm Parametreleri

17 Haziran 2021’de dünyanın etki faktörü en yüksek akademik dergilerinden biri olan Journal of the American Medical Association (JAMA) dergisinde (Q1 sınıfı) “Covid-19 mRNA Aşısı Öncesi ve Sonrası Sperm Parametreleri” başlıklı bir makale yayımlandı. Makale üç günde 120binin üzerinde tıklama alarak belki de bir rekora imza attı. Ancak her yayımlanan makaledeki sonuçları incelemeden kanıya varmayan bir istatistikçi olarak kafamdaki bazı kriterlere göre değerlendirme yaptım. Bulguların kanıt düzeyi, çalışma tasarımı, istatistiksel yöntemlerin doğruluğu, örneklem sayısının yeterliliği, çalışmanın kısıtlılıkları, sonuçların genellenebilirliği, vb. parametrelere göre incelememi size sunacağım.

Çalışmanın motivasyonu, yüksek etkililiğe ve klinik deneylerde bulunan az sayıda yan etkiye rağmen, ABD’deki bireylerin yalnızca %56’sının aşı olmak istediğini bildirmesiydi. Çünkü doğurganlık üzerindeki potansiyel olumsuz etki, aşı tereddüdünün nedenlerinden biri olarak görülmektedir. Belki de Covid-19 virüsünün doğurganlığa olumsuz etkisiyle ilgili bulgular ve özellikle mRNA aşılarının canlı virüs içerdiği algısı da aşı tereddüdünü etkilemiş olabilir.

Çalışmada ABD Gıda ve İlaç İdaresi’nden Acil Kullanım İzni alan iki mRNA aşısı, BNT162b2 (Pfizer-BioNTech) ve mRNA1273 (Moderna) değerlendirildi. Miami Üniversitesi’ndeki bu tek merkezli prospektif (ileriye dönük) çalışmada mRNA aşısı uygulamasından önce ve sonra sperm parametrelerini değerlendirildi. 45 gönüllü erkek, ilk aşı dozunu almadan önce ve ikinci dozdan yaklaşık 70 gün sonra, 2 ila 7 günlük cinsel perhiz döneminden sonra bir semen örneği verdiler. Semen hacmi, sperm konsantrasyonu, sperm hareketliliği ve toplam hareketli sperm sayısı (TMSC) dahil edildi.

Çalışmada tüm sperm parametrelerinde istatistiksel olarak anlamlı artışlar görülürken, değişimin büyüklüğü normal bireysel değişim aralığı içinde bulunmuştur. Ek olarak, artışın ikinci numune alınmadan önceki az da olsa yüksek olan cinsel perhiz süresinden kaynaklanabileceği belirtilmiştir. Çalışmanın sınırlılıkları; hasta sayısının azlığı, genç ve sağlıklı erkekleri temsil ettiği için sınırlı genellenebilirlik, kısa takip süresi ve kontrol grubunun olmaması olarak gösterilmiştir. Ek olarak, semen analizinin erkek doğurganlık değerlendirmesinin temeli olsa da doğurganlık potansiyelinin eksik bir yordayıcısı olduğu belirtilmiştir. Buna rağmen, çalışmanın zaman çerçevesi spermin tüm yaşam döngüsünü kapsamaktadır.

Tablo 2. Covid-19 aşısı öncesi ve sonrasındaki semen analizi sonuçları (2)

Aşının sperm üzerine etkisi çalışması hakkındaki değerlendirmem:

Bulguların kanıt düzeyi: Gözlemsel ileriye dönük bir çalışma olduğu için orta düzey denebilir. Daha güvenilir yöntemlere ihtiyaç var.

Çalışma tasarımı: Çalışmanın en büyük handikabı kontrol grubunun olmamasıdır. Bu, yanlılığı artıran ve güvenilirliği azaltan bir unsurdur. Kontrol grubu olsaydı kontrol grubundaki değişimle hasta grubundaki değişim karşılaştırılabilir daha sağlıklı bir sonuç elde edilebilirdi. Sonucu etkileyebileceği düşünülen karıştırıcı bir faktör olan cinsel perhiz süresine ait bir karşılaştırma yapılmamış olması şüphe uyandırıcı. Makalelerde bu konuların aydınlatılması önemlidir.

İstatistiksel yöntemlerin doğruluğu: Veri setini görmeden yorum yapmak doğru olmasa da önemli bir hata göremedim.

Örneklem sayısının yeterliliği: Örneklem sayısı kısıtlı olsa da aradaki farkı istatistiksel olarak anlamlı göstermeye yettiği için çalışmanın gücü düşük denemez. Ancak sonuçların klinik anlamdaki önemi konunun uzmanları tarafından tartışılmalıdır.

Sonuç olarak; mRNA türü aşıların sperm parametrelerini olumlu yönde etkilediğine dair sunulan bu çalışmayı bilim kumbarasına atılan bozuk para olarak görmekteyim. Eksikleri nedeniyle kanıt düzeyi yüksek olmayan bir başlangıç çalışması olarak düşünülmesi gereken çalışmalardan biri. Bu nedenle peşin hüküm vermeden önce kumbarayı dolduracak daha güçlü kanıtları (meta analiz gibi) beklemekte fayda olacağı kanaatindeyim.

  • Bu Bir Bilimsel Değerlendirme Yazısıdır.

(1) Best  JC, Kuchakulla  M, Khodamoradi  K,  et al.  Evaluation of SARS-CoV-2 in human semen and effect on total sperm number: a prospective observational study.   World J Mens Health. 2021;39(e12).

(2) Gonzalez DC, Nassau DE, Khodamoradi K, et al. Sperm Parameters Before and After COVID-19 mRNA Vaccination. JAMA. Published online June 17, 2021. doi:10.1001/jama.2021.9976

Doğrudan cihazınızda gerçek zamanlı güncellemeleri alın, şimdi abone olun.

Yorum Yapın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.